Thursday, 15 November 2012


Kan nunna hnar ber, Ni pui reuh khi i ngaihtuah tawh ngai em? Pathian thilsiam ropuina belhchhah tu ropui tak   langsar ber te zinga mi a ni. A pawimawh zia hretu te vek kan ni awm e..
Astronomers te chuan Nebular hypothesis hi Solar system lo insiam tan nana theory rinrawl bera an rin ani. Englekhawle...a lo insiam dan lampang chu lo dahtha ta ila.
Kan NI(sun) pui reuh khi enge anih tehreng ?

1.Lian tek tek....
Lei atanga thlir chuan Ni hi solar system zinga pakhat ve mei ah kan ngai meithei. Ni khian kan solar system  mass 99.8% lai hi a awhkhat a, Jupitar leh planet dang te hian solar system a 0.2% hi an luah ve ani..tichuan kan awmna lei hi solar system them ve mei tihna anih chu.

2.Periodic table khoi ah nge?..
Ni hi hydrogen, helium leh elements te reaction nasatak a ni a. 74% hydrogen,24% helium leh 2% hi solar system a elements kan neih te leh iron,nickel,oxygen..etc te an ni. Hydrogen a tam tek tek..

3.Eng tek tek..
Arsi thenkhat Eta carina te leh Betelgeuse te hi an lian in an eng em em a,kan lei arsi Ni pawh hi eng duai bik lo tak a ni. Light year 7 chhunga arsi eng zual 50 te khaikhin pawn pali na vel ani. Eng tek tek asin..

4.Ni hi eng tiat nge anih?
Google mei tur hehe....
Ni diameter hi lei(earth) dia let 109 lai a ni a. Lei dia hi equator ah 12756.1 km laia sei a ni. Ni hi a lian em em a, bel ah ngai ta ila a chhung ah lei(earth) 1.3 million lai a leng thei a ni. Kan universe ah hian ni aia lian arsi an tam em em a,VY Canis Majoris hian universe chhunga  arsi lian ber nihna a la hauh mek a ni. Ni aiin a let  2100 laia lian a ni.

5.Solar system tawp hun tur..
Astronomers te chuan ni leh planet te hi kum 4.5 billion kalta khan solar nibula atang a rawn irh chhuak ah an ngai a. A hydrogen neih lai hi a hmang hiau hiau mei a ni. Kum 5 billion dang a rawn in her leh meuh chuan ni hian red giant phase stage an tih mei chu thleng in, a chhehvel a planet te chu a hmawm hmiah hmiah mei dawn a ni. Kan awmna lei pawh hi a himlo ber te zing ami a ni. He red giant phase ah hian ni chu lo lian hluai in a layer pawnlawi zawng an lo ral ang a, ti chuan white dwarf an tih mei ah a lo sawng te leh dawn a ni.awlsam zawng in a thi dawn tihna nih chu.

6.A sa teng teng...
Ni hian layer hrang hrang a nei ve a, laimu nei in a layer te hi an in tuam chhuak ve vek a ni. A pawnlawi ber kan hmuh thei hi photosphere an ti a 6,000 degrees Kelvin lai in a sa a ni.
a hnuai chiah ah hian convective zone a awm leh a ,hei hi ni chhung lai ril atang a sa rawn kaltlang na a ni hei hi ni radious 70% vel atang a in tan a ni.convection zone hnuai ah hian radiative zone a awm leh a. he zone ah hian, sa(heat) hi radiation hmang in an kaltlang a ni. Ni laimu(core) hi a center atang a intan a temperatures 13.6 million degrees Kelvin lai a sa a ni, hetah hian fusion awm in hydrogen molecules te chu helium ah an in let a ni.

7.Tui vang tawlh tawlh na chhan tur...
Ni sat na hi a ni tel in a sang ve tial tial. A sat belh na hi a tlem em a vang in kan hre mei theilo a ni. Kum billion khat zel ah a satna hi 10% in a sang ve zel a. Kum billion dang a kal leh meuh chuan kan lei(earth) a tui te hi an awm tawh lo anga kan lei(earth) hi chen na tlak a ni tawh dawn lo a ni, Bacteria thenkhat te chu lei chhungril ah an la dam meithei, mahse lei surface ah chuan nunna tlak loh in a sa dawn a ni. englekhawle hun in a la hril ang chu....


8.ka hre tawh bik lo..
Planet dang ang lo in Ni hi hydrogen leh helium hlawm a ni a, ni surface te hi an che reng a, hmun hran hran ah an inher muai muai reng a ni. Hei vang hian ni surface te hi speed hran nei in an inher kual mup mup reng a ni.Mi thiam te chhut dan in Ni equator vela surface te chu ni 25 chhung in vawikhat an inher kual a,Ni poles a surface thenkhat te chu ni 36 chhung vel in vawikhat an in her kual a . ni lairil(chhung) vela mi te chuan vawikhat inher nan ni 27 vel an hmang a ni.

9.Ni atmosphere
Ni surface satna hi 6,000 Kelvin lai a kai thei a. Mahse hei hi ni tuam vel tu boruak(atmosphere) ai in a sa nep hle a ni. Ni surface chung ah hian chromosphere an tih mei a awm a he region sat na hi 100,000 K lai a kai thei a ni. Chu mei ala ni lo.chu aia sa a la awm cheu. Corona an tih mei a awm leh a he region ah hian temperature 1 million K lai a sang in a sa thei a ni.

10. yeas..Spacecraft
NASA leh ESA te siam spacecraft Solar and Heliospheric Observatory(SOHO), an tih mei chu December, 1995 khan Ni chanchin zir nan an kap chhuak a. SOHO hian Ni thlalak tamtak lei ah a rawn thawn reng a ni. NASA mission dang leh chu STEREO spacecraft ni in, spacecraft pahnih hmang in Ni chanchin 3-D a hmuh theih nan hmun hnih ah an operate dawn a ni. Hei hian astronomers te chu nasa tak in a pui thei dawn a ni.

No comments:

Post a Comment